روزنامه هفت صبح | «فرزند کمتر، زندگی بهتر»؛ این شعار تا سالهای نه چندان دور گذشته تبلیغ میشد،وقتی که رشد جمعیت در ایران نزدیک به چهار درصد بود،جنگ تازه تمام شده بود و وزارت بهداشت درباره انفجار جمعیت هشدار میداد،کسی چه میدانست کمتر از ۳۰سال بعد زنگ خطر برای کاهش هشدارآمیز نرخ رشد به صدا درخواهد آمد.
سال ۹۸ سالی بود که نرخ رشد جمعیت در ایران برای اولینبار در تاریخ کشور به زیر یک درصد رسید در حالی که پیشبینی میشد با اجرای پروتکلهای مربوط به افزایش جمعیت، تا اندازهای اوضاع موالید بهتر شود اما این اتفاق نیفتاده بود و بعدتر هم نیفتاد تا جایی که حالا گفته میشود در سال ۹۹ رشد جمعیت در ایران ۰٫۶درصد بوده است.این یعنی اگر اوضاع به همین ترتیب ادامه پیدا کند،نرخ رشد جمعیت در ایران خیلی زودتر از بدبینانهترین پژوهشها به صفر خواهد رسید.
*** مهاجرت یا کرونا، متهم کدام است؟
عدهای میگویند مهاجرت نسل جوان به عنوان اصلیترین عنصر فرزندآوری باعث شده که نرخ رشد جمعیت با چالش مواجه شود.عده دیگری انگشت اتهام را به سمت کرونا میگیرند و میگویند اگرچه از سال ۹۶، بعد از چند سال تجربه صعودی شدن نرخ رشد جمعیت، دوباره میل ایرانیها به فرزندآوری کم شد اما این اندازه کاهش طبیعی به نظر نمیرسد.
صالح قاسمی پژوهشگر و کارشناس جمعیت در این مورد میگوید:«در خصوص مهاجرت آمارهای دقیقی نداریم اما در زمینه موالید و مرگ و میر باید گفت این دو مؤلفه تأثیر مستقیمی بر موضوع کاهش رشد جمعیت دارند.در سال ۹۹ به واسطه شیوع کرونا میزان مرگ و میر افزایش یافت و از سوی دیگر شمار موالید کاهش یافت.طبیعتا خانوادههای زیادی فرزندآوری را به تعویق انداختند و این امر تأثیر زیادی روی نرخ رشد جمعیت گذاشت.
به طوری که این نرخ که در سال ۹۵، ۱.۲۴درصد بود در سال ۹۹ به ۰.۶درصد رسیده است.این نرخ رشد جمعیت در تاریخ ایران بیسابقه بوده است و باعث شده پیشبینیهای ما در مورد چشمانداز رشد جمعیت دستخوش تغییر شود.ما پیشبینی میکردیم در سال ۱۴۲۰ الی ۱۴۲۵ نرخ رشد جمعیت صفر شود.
اما تغییرات سریع نرخ رشد براثر شیوع کرونا، سبک زندگی و مسائل فرهنگی این موضوع را زودتر رقم خواهد زد به طوری که تا ۱۰ سال آینده میزان رشد جمعیت کشور صفر و پس از آن جمعیت کشور شروع به کم شدن میکند. این را هم در نظر بگیرید که به دلیل رشد ناگهانی جمعیت در سالهای ابتدایی انقلاب یا همان دهه ۶۰، در سالهای آینده هرم جمعیت در ایران کاملا غیرعادی خواهد شد و تعداد سالمندان آنقدر بیشتر از جوانان و کودکان خواهد بود که ایران قطعا با انواع مشکلات مواجه میشود.»
*** دور و برمان چه خبر است؟
یکی دیگر از شاخصهایی که در مورد وضعیت جمعیتی کشورها اهمیت دارد میانگین سنی است.اینطور که آمارهای جدید میگویند میانگین سنی ایران در حال حاضر ۳۲سال است، آمارهای قبلی که سال ۹۵ منتشر شد میگفت میانگین سنی در ایران نزدیک به ۲۹سال است،در حالی که سال ۱۳۵۵ میانگین سنی ما ۲۲سال بود.
با یک نگاه کلی به نمودار میانگین سنی کشورهای مختلف متوجه میشویم که کشورها هرچقدر پیشرفتهتر هستند و خدمات درمانی در آنها گسترده است میانگین جمعیت هم در آنها بالاتر میرود. از آن طرف همین کشورها به انواع دلایل میل به زادآوری کمتری هم از خودشان نشان میدهند اما در این مورد نمیتوان با قطعیت اظهارنظر کرد چون کشورهای پیشرفته زیادی هم در میانههای جدول ایستادهاند. در حال حاضر ژاپن با میانگین سنی ۴۴٫۶ سال پیرترین کشور جهان است، بعد از آن ایتالیا و آلمان قرار دارند با میانگین سنی۴۴٫۴ و ۴۳٫۷ .
وضعیت در آمریکا نسبتا بهتر به نظر میرسد و میانگین سنی جمعیت در این کشور ۳۶سال است. انتهای جدول عددها عجیب به نظر میرسند. آخر جدول به اوگاندا اختصاص دارد با میانگین سنی ۱۵ سال. نیجر مالی و یمن با اختلاف خیلی کم در رتبههای بعدی هستند. کشورهای دور و بر ایران هم تقریبا همگی در لیگ جمعیتهای جوان قرار دارند. میانگین سنی در عراق ۲۰٫۵ سال است و در ترکیه ۲۸ سال. افغانستان و پاکستان با میانگین ۱۸ و ۲۱ هم در همین گروه هستند.
