روزنامه هفت صبح، علی رستگار | از همان چهارشنبه هفته پیش که هواپیمای رئیسجمهور ایران در فرودگاه وونکووای مسکو به زمین نشست، حاشیههای ریز و درشت این سفر جنجالی شروع شد. از نحوه استقبال روسها از رئیسجمهور ایران گرفته تا ژست پوتین حین گفتوگو برای افکار عمومی پرسشها و ابهامات جدی به وجود آورده.
در واقع حول محور همین سفر یک دو قطبی رسانهای شکل گرفت که یک طرف از دستاوردهای حیرتآور رئیسی از سفر به روسیه و نماز خواندن در کرملین میگویند؛از سوی مقابل هم عدهای با وسواس و سوءظن کل این سفر را زیر سوال میبرند و حد مته به خشخاش میگذارند. در این گزارش تکتک ایراداتی که تا الان به تشریفات و تمام جزئیات این سفر از زبان منتقدان مطرح شده را نقل میکنیم و اگر از سوی مقامات رسمی ایران توجیه یا پاسخی برای آن مورد خاص مطرح شده هم مرور میکنیم.
یک: استقبال در فرودگاه
یکی از ایراداتی که از سوی منتقدان وارد شده این است که چرا خود پوتین یا یک مقام طراز بالاتر برای مراسم استقبال از ابراهیم رئیسی در فرودگاه حاضر نشده؟ در این زمینه کاظم جلالی سفیر ایران در روسیه اینطور پاسخ داده که اصلا اگر قرار بر اجرای پروتکلهای روسیه بود باید حداکثر یک معاون وزیر به استقبال رئیسجمهور میرفت. ایران اما این موضوع را نپذیرفته و به کرملین از قبل اعلام کرده که استقبال در این سطح را قبول ندارد. در نتیجه روسها برای این کار وزیر انرژی و رئیس کمیسیون مشترک روابط دو کشور را مامور کردند. جلالی در ادامه مثال زده که در همین مدت اخیر مقامات ارشد هفت کشور دیگر سفر کردند حتی در سطح معاون وزیر هم فقط از دو نفرشان استقبال به عمل آمده.
بعضی کاربران اصولگرا اشاره کردند که چهار سال قبل در تهران هم همتای پوتین یعنی رئیسجمهور برای استقبال از او به فرودگاه نرفته بود. علی محمد بیدار مغز مدیرسابق آموزش تشریفات دیپلماتیک وزارت امورخارجه در مصاحبهای توضیح داده که با توجه به انتقال فرودگاه به خارج از شهرها و مسافت طولانی رفت و آمد به آنجا، در عرف دیپلماتیک امروز دنیا متداول شده که به جای رئیسجمهور، سایر مقامات دولت به استقبال مهمانان خارجی میروند. طبق محاسبات گوگل مسافت فرودگاه وونکووای تا کاخ کرملین ۳۴ کیلومتر است و تردد این دو نقطه حدود یک ساعت زمان میبرد.
دو: نواخته نشدن سرود ملی
محسن ماندگاری سردبیر پیشین روزنامه جامجم یک رشته توئیت با استناد به چند نکته از جمله نواخته نشدن سرود ملی ایران در مراسم استقبال فرودگاه روسیه، مدعی شده که سفر رئیسی رسمی نبوده و در دسته یک دیدار کاری طبقهبندی میشود. این ادعا حداقل در مورد سرود ملی اما صحیح نیست چون فیلمی که از مراسم استقبال منتشر شده نشان میدهد سرود ملی ایران نواخته شده است.
سه: غیبت پرچم ایران
یکی از ابهامات جدی در مورد این سفر این است که چرا نه در فرودگاه و نه در روی میز هنگام ملاقات پوتین و رئیسی اثری از پرچم ایران نیست؟ درباره راز این دیدار بدون پرچم یک روایت از روزنامه اصولگرای خراسان را داریم که نوشته: «نبود پرچم در اتاق مذاکرات نیز به دلیل این بود که سفر اخیر، کاری بوده و تشریفات آن با سفرهای رسمی متفاوت است» این نقطه نظر البته در تضاد با دیدگاه مابقی اصولگرایان و حامیان دولت است که اتفاقا اصرار دارند این دیدار کاملا رسمی بوده.
در این زمینه علیمحمد بیدارمغز مسئول تشریفات سابق وزارت امورخارجه در مصاحبهاش این دلیل را آورده که شاید پرچم روی میزها بوده و بعد در زمان گرفتن عکس برداشتند و جابهجا کردند یا سالن دیدار رسمی جای دیگری بوده. او در پاسخ به این سوال همشهری آنلاین که حالا اگر فرض کنیم از ابتدا هیچ پرچمی در کار نبوده چطور؟ گفته: «چنین چیزی مرسوم نیست و برای من هم قابل تصور نیست؛ پرچم هویت یک کشور و یک ملت است. پرچم نشانه رسمی بودن ملاقاتها است»
چهار: میز بزرگ در ملاقات اصلی
نکته بعدی که برخی از کاربران محل اشکال دانستند میز در نظر گرفته شده برای دیدار پوتین و رئیسی است. واقعیت این است که فاصله دو رئیسجمهور در دو سوی این میز خیلی از هم زیاد است و این با تصویری که ما از دیدارهای دیپلماتیک در ذهن داریم خیلی متفاوت است. برای توجیه برگزاری گفتوگوی رئیسی و پوتین حول این میز تاکنون دو مسئله بیان شده. یکی اینکه میگویند طبق پروتکلهای بهداشتی روسیه باید هر فردی که وارد این کشور میشود تست پیسیآر بدهد. رئیسی اما این موضوع را نپذیرفته و روسها برای اینکه هم قوانین این کشور نقض نشود و هم فاصله اجتماعی رعایت شود تصمیم گرفتند جلسه را به این شکل و دور این میز بزرگ برگزار کنند.
نکته بعدی هم از سوی خبرگزاری فارس منتشر شده که با استناد با تصاویر دیدارهای قبلی پوتین با مقامات دیگر کشورها در کاخ کرملین میگوید این میز همیشه در همین قسمت کاخ کرملین وجود داشت. حتی بعضی دیدارهای پوتین هم دور همین میز برگزار شده. با این تفاوت که رئیسجمهور روسیه در دیدار با همتایان خود از جمهوری آذربایجان و ارمنستان و کوبا طوری قرار گرفته که خودش بالا نشسته باشد و مهمانان در پایین میز. در دیدار با رئیسی اما دقیقا در دو سوی مخالف این میز نشستند که برابری و تعادل برقرار باشد. امیرعبداللهیان وزیر امورخارجه ایران هم گفته روسها از چند روز قبل از سفر ما به ما اطلاع دادند و توافق کردیم که چیدمان طوری انجام شود که پروتکلها به دقت رعایت شود. این سفر زمانی انجام شد که روسیه روزانه بیش از ۷۰۰ نفر فوتی و بیش از ۳۴ هزار نفر مبتلای جدید به کرونا داشت و برای ما اهمیت داشت سلامتی رئیسجمهور ایران حفظ شود.
پنج: شیوه استقبال پوتین داخل کاخ کرملین
فیلمی از لحظه ورود رئیسی به سالن جلسه با پوتین منتشر شده که نشان میدهد پوتین در این لحظه پشت همان میز قرار دارد و از جایش بلند شده است… کاظم جلالی سفیر ایران در روسیه در مورد این ابهام میگوید همین که پوتین از قبل داخل سالن محل ملاقات حضور داشته نکته خوبی است؛ چون قبلا پیش آمده که مقامات دیگر کشورها داخل کرملین و پشت در اتاق معطل میشدند تا پوتین بیاید.
حسین امیرعبداللهیان وزیر امور خارجه ایران هم روایت مشابهی با کاظم جلالی دارد و گفته پوتین داخل کاخ کرملین و اتاق استقبال از قبل قدم میزد که رئیسجمهور از راه برسد و به محض ورود رئیسی به سالن با شتاب به سمت او رفت. علی محمد بیدارمغز هم در این زمینه دیدگاه خود را اینطور بیان کرده: «اگر مقام میزبان از نقطه از پیش تعیین شده فراتر برود و مثلا تا پای اتومبیل یا جلوی ساختمان محل دیدار برود که این به معنای وجود علاقه و صمیمیت میان دو مقام است و طرف مقابل نیز با مشاهده چنین رفتاری، متوجه این صمیمیت خواهد شد اما نمیتوان گفت که پیش نرفتن مقام میزبان از نقطه تعیینشده نشانه بیاحترامی یا بیتوجهی میزبان به مهمان است.»
شش: ژست پوتین در جلسه
در مورد رفتار پوتین داخل سالن اصلی جلسه سوالات دیگری مطرح است. مثل اینکه چرا او منتظر نشده ابتدا مهمانش روی صندلی بنشیند. یا نحوه نشستن او هنگام گفتوگو برای برخی خوشایند نبوده. خبرگزاری فارس ویدئویی منتشر کرده و یک کارشناس رسانه در آن میگوید پوتین در این جلسه و حین صحبت استرس داشته. نشانه آن هم دوبار مرتب کردن کراوات، این شانه و آن شانه کردن و تکان دادن پا است. در صورتی که سید ابراهیم رئیسی و نحوه نشستن او نشان دهنده آرامش اوست.
هفت: عبارت غلطانداز در خدمتتان هستیم
یکی دیگر از نکات مناقشه برانگیز این دیدار این است که چرا رئیسی در ابتدای این دیدار میگوید: «در خدمتتان هستیم» این عبارت طبعا وقتی ترجمه میشود معنای دیگری پیدا میکند. محمد جمشیدی معاون سیاسی دفتر رئیسجمهور در برنامه گفتوگوی ویژه خبری شبکه دو سیما در این مورد توضیح داده: «هر ایرانی و هر کس تواضع یک ایرانی مومن را بشناسد میداند معنی درخدمت شما هستیم یعنی بفرمایید. احساس میکنم آنها مترجم قوی نداشتند. این موضوع را خیلی جدی نمیگیریم. در ملاقاتهای خارجی رئیسجمهور در حوزه کشورهای عربی بارها از مقامات عربی شنیدم که میگفتند انا فی خدمتکم. نه به معنی اینکه من کارمند شما هستم بلکه به معنی اینکه شما بفرمایید. چیز عجیب غریبی نیست. برخی میخواهند حاشیهسازی کنند. رئیسجمهور آدم متواضعی است، وقتی میخواهد کسی را خطاب کند میگوید جناب آقای فلانی. برخی ترجمه کردند عالیجناب.»
هشت: معمای عضویت در شانگهای
پوتین در جریان دیدار با رئیسی از ایران به عنوان عضو ناظر در سازمان همکاریهای شانگهای نام برد. این موضوع هم مایه تعجب بسیاری از کاربران شده. چون در اواخر شهریور امسال گفته شده بود که ایران عضو اصلی سازمان همکاریهای شانگهای شده است. اصولگرایان مخالف افایتیاف تا چند روز دم از این میزدند که بدون افایتیاف هم توانستیم عضو اصلی سازمان همکاری شانگهای بشویم. خطیبزاده سخنگوی وزارت امورخارجه دیروز در پاسخ به این ابهام توضیح داد: «ما اعلام کرده بودیم فرآیند عضویت قطعی ایران آغاز شده است. عضویت ما هم مثل کشورهای هند و پاکستان طبیعیاست که ۲ تا ۳ سال طول خواهد کشید.»
۹ : غیبت توافق و بیانیه مشترک
در مورد سند توافق ۲۰ ساله ایران و روسیه مسئولان ایرانی گفتند که قرار نبود از ابتدا متن این توافق در این سفر به امضای دو طرف برسد. امیرعبداللهیان میگوید توافقات کلی شده و باید روی جزئیات بحث شود. در عین حال یکی از نمایندگان مجلس هم گفته توافقات دیگری در زمینه اقتصادی و انرژی انجام شده و به امضا رسیده. ابراهیم رضایی نماینده مجلس گفته در این سفر توافق شده حجم تجارت ایران و روسیه از ۴ میلیارد دلار به ۱۰ میلیارد دلار برسد. به گفته این نماینده توافق ایران و روسیه پنهانی و مخفیانه نیست اما ممکن است بعضی شرکتهای روسی طرف قرارداد اعلام نشوند تا مورد تحریمهای آمریکا قرار نگیرند.
۱۰: نماز رئیسی در کرملین
نماز خواندن ابراهیم رئیسی در کاخ کرملین از موضوعاتی بود که با تحسین بسیاری از فعالان سیاسی و کاربران فضای مجازی همراه شد. در عین حال البته بعضی دیگر از توصیفات اغراقآمیز نسبت به این اقدام رئیسی هم ابراز نارضایتی کردند. بعد هم مشخص شد که رئیسی در همان وسط مذاکره با پوتین نماز را اقامه کرده. حسین امیرعبداللهیان وزیر امور خارجه ماجرای نماز رئیسی در کرملین را اینطور شرح داد:
«رئیسجمهور روسیه از قبل گفته بود بین ۲ تا ۵ ساعت برای این جلسه آمادگی مذاکره دارد. ما هم از قبل به آنها اطلاع دادیم که رئیسجمهور ایران در زمان اذان مغرب برای اقامه نماز میرود. ساعت ۵ و ۱۲ دقیقه که به وقت محلی زمان نماز بود خود آقای پوتین به رئیسجمهور گفت من اطلاع دارم که شما میخواهید نماز بخوانید. اینطور شد که او ۹ تا ۱۰ دقیقه منتظر ماند تا رئیسجمهور ایران در اتاق مجاور نماز را بجا بیاورد و برگردد.»
