روزنامه هفت صبح | پایگاه خبری رکنا با رای هیات نظارت بر مطبوعات توقیف شد. این سایت خبری تصاویری از یک جنایت دلخراش در اهواز منتشر کرده که یک مرد سر همسر ۱۷ سالهاش را بریده و در خیابان میچرخاند. جزئیات این جنایت تکاندهنده را امروز میتوانید دنبال کنید اما در این گزارش ما قصد داریم صرفا به همین ماجرای توقیف یک پایگاه خبری به دلیل انتشار چنین تصاویری بپردازیم. دیروز بحثهای مفصلی بین اهالی رسانه در جریان بود که آیا اقدام به توقیف یک سایت خبری به دلیل چنین خطایی اقدام درستی است؟ آیا داخل کشور قوانین شفافی در این زمینه داریم؟ رسانههای جمعی در کشورهای خارجی در مواجهه با چنین جنایاتی چنین رویکردی دارند؟
اقدام رکنا اشتباه بود؟
در مورد اینکه اقدام رکنا در انتشار این تصاویر آزاردهنده اشتباه بود تقریبا کسی تردیدی ندارد. مدیر مسئول این پایگاه خبری مصاحبه کرده و گفته اشتباه خود را پذیرفتیم و دادستان کل کشور هم گفته رسانهها نباید چنین تصاویری را منعکس کنند. از جمله دلایلی که کارشناسان برای مخالفت با انعکاس تصاویر خشونت آمیز در رسانههای جمعی عنوان میکنند این است که تصاویر ممکن است در دسترس کودکان قرار بگیرد.
در عین حال طبق نظریهای به نام حساسیت زدایی، تماشای مداوم خشونت بصری زمینهساز کم شدن پاسخ عاطفی به خشونت است و در نهایت در زندگی واقعی هم خشونت پذیرفته میشود. نظریه تضعیف اعتماد اجتماعی هم از بُعد دیگری این مسئله را نهی میکند. ضمن اینکه تاثیر انتشار این تصاویر بر روند رسیدگی کیفری پرونده و لطمه روحی با خانواده بازماندگان از جمله دلایل دیگری است که مطرح میشود. با وجود این ادله اما یک پرسش همچنان پابرجاست که اگر چنین خطایی از یک رسانه جمعی سر زد آیا توقیف راهحل درستی است؟
فعالان رسانهای چه میگویند؟
اختلاف دیدگاه در این زمینه که آیا توقیف رکنا اقدام درستی است یا خیر در توئیتهایی که روز گذشته منتشر شد مشهود بود. به طور مثال حامد هادیان روزنامه نگار اصولگرا نوشته: «کاش امنیت روانی مردم برای رسانههایی مثل رکنا و آخرین خبر مهم بود. پخش فیلم گرداندن سر یک زن در اهواز خودش جنایت دیگری است.» متین غفاریان سردبیر کتاب امروز اما دیدگاه دیگری دارد: «جامعه آزاد بهشت نیست و زندگی در آن خیلی سخت است چون پر است از چیزهایی که نمیپسندید. چی مثلا؟ همین رکنا.
واقعیت این است که توقیف رکنا هیچ محمل قانونی ندارد و نقض آشکار آزادی بیان است. تا جایی که میدانم رکنا قانون را نقض نکرده و اگر کرده مجازاتش توقیف نیست. مرزهای آزادی بیان کلا جاهای ناخوشایندی هستند. باید از چیزی دفاع کنید که نمیپسندید، اذیتتان میکند، چندشتان میشود اما تصوری از خیر عمومی (اینجا آزادی بیان) این کار را ضروری میکند.» مهران فرجی روزنامه نگار اجتماعی هم نوشته: «سایت رکنا فیلتر شد و این اتفاق خوبی است. نه جامعه ایران در همه جای دنیا خیلیها از هیجان استقبال میکنند.
این استقبال به رسانه مجوز انتشار تصاویر توحش یک وحشی را نمیدهد که از این طریق مخاطب و فالوئر جذب کند.» محمد صالح مفتاح فعال رسانهای اصولگرا هم دیدگاه خود را اینطور توضیح داده: «از بیبیسی میخواهم برای اینکه زنجیره اطلاعرسانیشان کامل شود، از رسانه خودشان هم فیلم آن قاتل و سربریده را منتشر کنند! آخه کدام رسانهای چنین محتوایی را اطلاعرسانی تلقی میکند؟ جز یک آدم بیسواد و نابلد!»
اقدامات شبکههای اجتماعی برای سانسور خشونت
یکی از نکاتی که بعضی کاربران به آن اشاره کردند ضعف قوانین داخلی در این زمینه است. شاید تنها قانونی که به نوعی مرتبط با این موضوع باشد تبصره دوم ماده ۳۰ قانون مطبوعات است که در آن مشخص شده در صورتی که انتشار این تصاویر هتاکی به بازماندگان تلقی شود، آنها حق شکایت و دادخواهی دارند. کامبیر نوروزی حقوقدان و مدرس حقوق مطبوعات در مصاحبهای گفته: «از نظر حقوقی در مقررات ما محدودیت قانونی معینی برای انتشار تصاویر خشن پیشبینی نشده.»
در مورد قوانین کشورهای دیگر دیروز خبرگزاری میزان گزارش مفصلی منتشر کرده که در آن آمده براساس قوانین جدید در کشورهای مختلف جهان، هرگونه به اشتراک گذاشتن محتوای خشونت آمیز و غیرقانونی جرم تلقی شده و مجازاتهای سنگینی را در پی دارد. ضمن اینکه شبکههای اجتماعی هم موظف شدند به وسیله هوش مصنوعی، بررسی نیروی انسانی و دریافت شکایتها دست به حذف محتوای خشن بزنند.
نقطه عطف وضع این قوانین هم حادثه تیراندازی مسجدهای کرایست چرچ در نیوزیلند است که در سال ۱۳۹۷ رخ داد. در این حادثه یک مرد مسلح با سلاح گرم به یک مسجد حمله کرد و این جنایت خود را به مدت ۱۷ دقیقه به صورت زنده از فیسبوک پخش کرد. در جریان این حمله ۵۱ نفر جان خود را از دست دادند. در ادامه نگاهی به عملکرد شبکههای اجتماعی مشهور دنیا در قبال انتشار این تصاویر داشته باشیم.
اینستاگرام: اینستاگرام در پی شکایتهایی مبنی بر اثرات سوء مشاهده تصاویر خشونت بار، با افزودن قابلیت جدیدی به ساختار خود، اقدام به حذف خودکار تصاویر و محتواهای خشونت بار کرده است. این پلتفرم قوانین متعددی در مورد ممنوعیت انتشار تصاویر و محتواهای خشن دارد.
یوتیوب: تصمیم گوگل برای حذف بخشی از محتواهای خشن از شبکه یوتیوب در پی آن رخ داد که مشخص شد برخی از ویدئوهای منتشر شده در این پلتفرم تحت عنوان چالش، در مواردی منجر به جراحت و حتی مرگ شرکتکنندگان شدهاند. برخی از ویدئوهای مذکور، میلیونها بازدیدکننده دارند؛ با وجود این، یوتیوب اعلام کرد که روی سیاستهای کسب درآمد از راه بازدید، سختگیری بیشتری خواهد کرد تا انگیزه سوءاستفاده از آن را از بین ببرد.
توئیتر: براساس اعلام شبکه اجتماعی توئیتر، دولتهای سراسر جهان در بازه زمانی ژانویه تا ژوئن سال ۲۰۲۱، رکورد ثبت درخواست برای حذف محتوا از این پلتفرم را شکسته و ۴۳ هزار و ۳۸۷ درخواست قانونی برای حذف محتوا از ۱۹۶ هزار و ۸۷۸ حساب کاربری در یک بازه زمانی شش ماهه ارائه کردند. این در حالیست که شبکه اجتماعی توئیتر برخی از توئیتها و ری توئیتها را با یک هشدار
«potentially sensitive content» مسدود میکند.
فیسبوک: آمار منتشر شده نشان میدهد که رسانه اجتماعی فیسبوک تاکنون موارد بسیاری از محتواهای خشونت آمیز را از پلتفرمهای خود حذف کرده است. از سه ماهه چهارم سال ۲۰۱۷ تا سه ماهه سوم سال ۲۰۲۱ به عنوان آخرین دوره گزارش شده، این شبکه اجتماعی حدود ۲۶.۶ میلیون قطعه محتوای خشونت آمیز و گرافیکی را حذف کرده است. در مدت مشابه پیش از آن فیسبوک حدود ۳۰ میلیون قطعه محتوای خشونت آمیز را حذف کرده است.
پارلر: اپلیکیشن محبوب طرفداران افراطی «دونالد ترامپ»، رئیس جمهور پیشین آمریکا بود، پیش از شورش ژانویه علیه کنگره به «اف بی آی» در مورد محتواهای خشونت آمیز بارگذاری شده در این رسانه اطلاع داده بود. انتشار محتواهای خشونت بار در این رسانه به مسدود شدن آن در نهایت منجر شد.
مقررات کشورهای دیگر چه میگوید؟
اتحادیه اروپا: اتحادیه اروپا برای مقابله با محتواهای غیرقانونی آنلاین و بهبود خدمات دیجیتال، چارچوب نظارتی را تعیین کرده است. محتواهای غیرقانونی مورد نظر اتحادیه اروپا شامل محتواهای تروریستی، سوءاستفاده جنسی از کودکان، بیگانه هراسی، نژادپرستی و … است. از جمله این موارد میتوان به ممنوعیت انتشار فیلم و عکس حادثه تیراندازی مرگبار وین در آبان ۱۳۹۹ توسط پلیس اشاره کرد. در حادثه مذکور ۴ غیرنظامی کشته و ۲۳ نفر دیگر زخمی شدند.
روسیه: در سال جاری روسیه در چارچوب تنظیم دقیق فعالیت غولهای فناوری، اقدام به تعیین جریمههایی برای شبکههای اجتماعی منتشر کننده محتواهای ممنوعه کرده و حتی برخی از شبکههای اجتماعی را در چارچوب همین قانون با مبالغ سنگینی جریمه کرده است.
فرانسه: فرانسه از جمله کشورهایی است که انتشار و به اشتراک گذاری محتواهای خشونت بار در آن جرم محسوب میشود و منتشرکننده تحت پیگرد قانونی قرار میگیرد. مقامهای قضایی فرانسه در سال ۱۳۹۶ «مارین لوپن»، رئیس جریان راست افراطی در این کشور را به دلیل انتشار تصاویر خشونت بار از گروه تروریستی «داعش» تحت پیگرد قانونی قرار دادند.
انگلیس: از شرکتهای رسانه اجتماعی و فناوری در صورت عدم موفقیت در حفاظت کاربران خود از محتواهای آسیب رسان جریمه دریافت شود.
استرالیا: در استرالیا قانونی دارند که ارائه دهندگان خدمات اینترنت، محتوا و میزبانی باید درباره هرگونه مطلب یا رفتار خشونت آمیزی که ضبط یا پخش میکنند، به پلیس فدرال توضیح بدهند. محتوای خشونت آمیز در قانون مذکور شامل هرگونه محتوای سمعی، بصری و سمعی - بصری درباره اعمال تروریستی، قتل، اقدام به شکنجه، تجاوز جنسی یا آدم ربایی میشود. این قانون همچنین مجازاتهای کیفری قابل توجهی برای افراد و شرکتها به دلیل عدم انجام تعهدات خود در نظر گرفته که شامل حبس تا ۱۰ سال یا جریمه مالی معادل ۱۰درصد گردش مالی سالانه شرکت مجرم باشد.
کرهجنوبی: پلیس «سئول»، پایتخت کره جنوبی در سال ۲۰۲۰ با انتشار هویت یک مرد منتشرکننده محتواهای خشونت بار در رسانههای اجتماعی در چارچوب مقابله با ممنوعیت به اشترک گذاری محتواهای خشن، دستور بازداشت او را صادر کرد.
عملکرد رسانههای بینالمللی در چند حادثه مشهور
حالا بد نیست بررسی کنیم که رسانههای بینالمللی در حوادث مشهور چند سال اخیر از جمله حملات جنون آمیز داعش چه رویکردی داشتند و به طور مثال آیا تصاویری از جانباختگان منتشر کردند؟ حادثه تیراندازی مسجدهای کرایستچرچ در اسفندماه ۱۳۹۷ و در کشور نیوزیلند رخ داد. در گزارشهای رسانههایی مثل گاردین، الجزیره و انبیسی اینطور که ما بررسی کردیم هیچ تصویری از لحظه وقوع حادثه یا جانباختگان منتشر نشده و در گزارشها صرفا با عکسهایی از نیروهای پلیس یا مردمی که در محل حادثه بزرگداشت گرفتند، ماجرا را پوشش دادند.
در سال ۲۰۱۶ و جشنهای روز ملی فرانسه یک کامیون در یک حمله تروریستی به حاضران در جشن حمله کرد و در جریان این حمله ۸۶ نفر جان خود را از دست دادند و۱۵۰ نفر زخمی شدند. خبرگزاری فرانس ۲۴ و بیبیسی در پوشش این حمله تروریستی تنها عکسی که استفاده کردند مربوط به خود کامیون بعد از حادثه است و اثری از خون و قربانیان در عکس نیست.
در مهرماه ۱۳۹۶ یکی از مرگبارترین حوادث تیراندازی در تاریخ معاصر آمریکا رخ داد و یک نفر به یک فستیوال موسیقی در لاسوگاس حمله کرد و ۵۹ را کشت و صدها نفر مجروح شدند. انبیسی و سیانان تصاویری از لحظات وقوع این حمله تروریستی منتشر کردند اما در آنها ردی از جنازه قربانیان دیده نمیشود و البته نیویورک تایمز و نیویورکپست تصاویر خشونتآمیز و تلختری از رد خون هم منتشر کردند.
