روزنامه هفت صبح، نگین باقری| آخر تابستان امسال ممکن است شاهد درخشش یک پروژه از سوی معماران ایرانی در مسابقه بزرگ معماری دنیا باشیم؛ مسابقهای که هر سه سال یکبار برگزار میشود و برنده آن به یک جایزه یک میلیون دلاری دست پیدا میکند.
* در حال حاضر پروژه مدرسه ایران من در سیستان و بلوچستان، پروژه خانه آبان در اصفهان و در نهایت موزه آرگو (کارخانه آبجوسازی سابق) در تهران به عنوان نمایندههای کشور ایران در این مسابقه انتخاب شدند.
* حالا نکته جالبتر اینکه پروژهای که از کشور نیجر برای این مسابقه نامزد شده هم محصول خلاقیت تیمی متشکل از دو ایرانی بوده. نکته جالبتر اینکه در حالی در این مسابقه چهار گروه ایرانی وجود داشته که ۱۶ کشور دیگر مثل بحرین، هند، لبنان، ترکیه و امارات تنها یک نامزد داشتند که به این مسابقه راه یافتند.
* بارها در همین صفحه درباره این جایزه بزرگ معماری نوشتهایم. این جایزه از سال ۱۹۷۷ برقرار شده و آثاری که به این مسابقه راه پیدا میکنند باید نمادی از معماری اسلامی داشته باشند. تا امروز ایرانیان زیادی نامزد این جایزه بودند. از قضا طراح پل طبیعت در سال ۱۳۹۵ توانست از این مرحله هم گذر کند و جایزه را به خانه ببرد.
* به غیر از برندگان و نامزدها، معماران ایرانی هم در بین هیات داوران این مسابقه حضور داشتهاند ولی از همه مهمتر اینکه فرخ درخشانی، مدیر بخش جوایز این بنیاد است.
* امسال رقبای ما شامل ۱۷ پروژه دیگر از بحرین، بنگلادش، هند، اندونزی، لبنان، کویت، مراکش، فلسطین، نیجریه، سنگال، سریلانکا، کیپ ورد، تونس، ترکیه و امارات متحده عربی میشود.
برخورد نزدیک با نامزدهای ایرانی
یک: مدرسه ایران من
قبلا وقتی ساخت مدرسه ایران من به اتمام رسیده بود، گزارشی درباره مدرسه ایران من در سیستان و بلوچستان، روستای سیدبار نوشته بودیم. اینجا امسال جایزه اول طراحی مدرسه ایران من و همچنین رتبه اول جایزه معمار ۱۴۰۰ را به خودش اختصاص داد. مدرسه ایران من ۱۰۰، چهار کلاس درس، یک کتابخانه و کارگاه مخصوص سوزندوزی دارد. این مدرسه تازه امسال به بهرهبرداری رسیده و همانطور که مینا کامران، مدیر اجرایی پروژه قبلا توضیح داده ساخت این مدرسه با یک رویکرد مشارکتی شروع شده است.
به خاطر دیوارهای باز آن، مردم روستا به آن رفت و آمد میکنند یا گاهی شبها که هوا خنک میشود، خانوادگی برای خوردن شام به آنجا میروند. کامران گفته: «دیدیم مدارسی که توسط دولت و خیرین در روستاها ساخته میشود، پس از گذشت تنها یکی دو سال به این دلیل که آدمها هیچ حس تعلق خاطری به آن ندارند تبدیل به مخروبه میشوند. اینطور شد که گروه معماری مهندس آرش علیآبادی این مدرسه را به شیوه جدیدی طراحی کرد.» او در توضیح ساختمان و طراحی آن گفته بود: «ما چه میخواستیم جز شکستن فضای خشک و بیروح و مربعی مدرسه؟
سیستان و بلوچستان نه روزها، که شبها پویا و فعال است. شبها جوانترها در دایرههای دیوار مینشینند و گپ و گفت میکنند. خانوادهها در حیاط مدرسه زیلو میاندازند و شام میخورند. کنکوریها جایی دارند که آنجا درس بخوانند و کوچکترها در کنجهای خلوت مدرسه بازیگوشی میکنند و این همان چیزی بود که ما میخواستیم. ما درهای بسته و دیوار بلند مدرسه را نمیخواستیم. قرار بود که مدرسه کانون توسعه روستا و منطقه باشد و حالا میبینیم که همین شد. حالا در مدرسه ایران من ۱۰۰ دیوارها دعوتکننده مردم هستند.»
به گفته کامران این روستا در ایام قدیم مدرسهای داشت که قبل از انقلاب ساخت آن آغاز شده بود، اما هرگز تکمیل نشد. در تمام این سالها بچههای روستا در مدرسهای نیمهکاره و فرسوده درس میخواندند. ویژگی معماری مدرسه همین بوده که با ذهنی شهری طراحی نشده و برای ساختن یک فضای جمعی به نیازهای مردم روستا عمیقتر نگاه کرده است.
علاوه بر آن به گفته کامران این پنجرههای دایرهای دور تا دور ساختمان باعث میشود که باد خنکی در مدرسه بوزد و با نداشتن در دیگر اهالی روستا هم بتوانند از کتابخانه، سایت و دیگر امکانات آن استفاده کنند. اینطور که کامران توضیح داده ساخت این مدرسه بهانهای شد که برای زنان هم کارگاههای مشارکت و تسهیلگری برگزار شود و آرام آرام زنان این روستا نگاه متفاوتی به توانمندیها و خودشان داشته باشند. به خاطر همین هم مدرسه آنها فقط محصول سنگ و آجر نیست بلکه روح بزرگتری حاصل همت جمعی مردم یک روستا دارد که مهمترین قصه آن را امروز تشکیل داده.
دو: خانه آبان
پروژه خانه آبان در خیابان استانداری اصفهان قرار دارد که ساخت آن سال ۱۳۹۴ شروع و سه سال بعد تمام شده است. این ساختمان، یک واحد مسکونی است که همان سال ۱۳۹۷ جایزه معمار را در بخش مسکونی دریافت کرد. به خاطر نزدیکی این ساختمان به میدان نقش جهان از روی پشت بام خانه، مساجد این میدان قابل دیدن است. معماران این پروژه محمد عرب، مینا معینالدینی بودند که درباره اثر خود اینطور نوشتهاند: «ما به جای رفتن، ماندن را انتخاب کردیم و تصمیم گرفتیم فضای بهتری برای ماندن ایجاد کنیم.
این تصمیم زمانی جدی شد که یک نفر سوم به زندگی دو نفره ما اضافه شد. اسم دخترمان را آبان گذاشتیم. معماری اصفهان به خوبی به ما یاد داده است که معماری میتواند پر رمز و راز باشد نه اینکه هرچه دارد را یکباره بیان کند پس غیرقابل پیشبینی میشود و با هر چرخش در فضا تصویری جدید به ما میدهد. ما سعی کردهایم هر آنچه را در معماری گذشتهمان تجربه کردهایم و یاد گرفتهایم، یا در یک «دژاوو» به یاد بیاوریم، در قالبی معاصر ارائه کنیم.» سه حیاط در گوشه گوشه خانه وجود دارد که ساختمانها دور آن درست شدهاند. حیاط کاملا ظاهری آجری دارد که بر اساس اقلیم اصفهان اینطور انتخاب شده.
سه: موزه آرگو
دو سال پیش وقتی خبر بازسازی کارخانه آرگو پیچید، سعی کردیم در گزارشی به جزئیات این ساختمان بپردازیم. آن موقع برخی از معماران حدسهای اولیهای مبنی بر کاندیدا شدن این بنا داشتند و در نهایت این اتفاق هم افتاد. این موزه قبلا کارخانه نوشیدنیهای الکلی بوده که درست در مرکز تهران، نزدیک خیابان فردوسی قرار دارد. شرکت آرگو (A.R.G.O) در سال ۱۳۰۹ به عنوان شرکت نوشیدنی آبجو الکلی در ایران تاسیس شد و محصولات خود را با نام آرگو عرضه کرد.
در اواسط دوره پهلوی همسایهها با ارسال شکواییه و امضای طومار نسبت به بوی نامطبوع حاصل از تخمیر و تولید الکل کاری کردند که این کارخانه از تهران وقت خارج شود و این کارخانه تا همین چند سال اخیر دست نخورده باقی بماند. اینجا قبل از بازسازی تقریبا یک ساختمان مخروبه بود اما احمدرضا شریکر آن را بازسازی و تبدیل به یک مرکز فرهنگی کرد. بازسازی از سال ۱۳۹۵ شروع و سال ۱۳۹۹ تمام شد. بعد از بازسازی باز هم آجرهای این کارخانه هنوز سر جای خودش است و حتی سیاهی و دودههای آن تغییری نکرده تا تاریخچه این بنا کاملا پاک نشود و بافت قدیمی تهران آسیبی نبیند. فضای فعلی کارخانه آرگو شامل حیاط، ۵ گالری، سینماتک، کافه، فروشگاه هنری، اتاق آرشیو، محل اقامت هنرمندان، کتابخاته، دفتر خصوصی و دفتر موسسه میشود.
چهار: نیامی
وقتی وارد سایت این مسابقه میشویم، اگرچه از ایران سه نماینده دیده میشود اما کمی پایینتر مقابل کشور نیجر در آفریقا اسم دو ایرانی دیگر هم آمده: یاسمن اسماعیلی و مریم کامارا. این دو نفر به همراه دو معمار خارجی بین سالهای ۲۰۲۰ تا ۲۰۲۲ یک مجموعه مسکونی در نیجر طراحی کردند که شامل ۶ واحد آپارتمانی میشد.
این را در نظر داشته باشید که نیامی، پایتخت این کشور دارای بیشترین نرخ رشد باروری در دنیاست و اهمیت این پروژه در همین است که نشان دهد میتواند مشکل کمبود مسکن را در عصر گسترش سریع جمعیت شهرها با معماری بهتری حل کند؛ آن هم معماری که از نظر فرهنگی با محیط سازگارتر باشد. این سازه از بلوکهای خاک فشرده شده درست شده و فضا طوری طراحی شده که سایه بیشتری در خانه وجود داشته باشد. این پروژه در واقع بیشتر جوابی برای سوال کمبود مسکن در شرایط اجتماعی-اقتصادی موجود شهر نیامی است. یاسمن و مریم پیش از این، پروژههای دیگری هم با هم طراحی کردهاند که در همین کشور نیجر ساخته شده است.
