روزنامه هفت صبح، مصطفی آرانی| این هفته به بهانه خبری که در مورد آقای مازیار لرستانی (شهره لرستانی سابق) منتشر شد، نگاهی کردیم به مفاهیم و تاریخچه و قواعد حقوقی تغییر جنسیت در ایران تا موضوع را که آمیخته با اطلاعاتی نادرست است؛ کمی علمیتر بررسی کنیم.
ماجرای تطبیق جنسیت آقای مازیار لرستانی (با نام سابق شهره لرستانی) باعث شده موضوع افراد ترنس به موضوعی داغ در سطح جامعه تبدیل شود. از اینروست که تلاش کردیم، ابعاد قانونی این ماجرا را مورد بررسی قرار دهیم و گام نخست این است که اصلا ببینیم در مورد چه چیزی داریم صحبت میکنیم.
تعریف چند مفهوم
یک: افراد در بدو تولد خود براساس ظاهر اندام جنسی، به یک جنسیت خاص منتسب میشوند و پسر (مرد) یا دختر (زن) نام میگیرند اما ممکن است بعد از آنکه بزرگ شدند، از بدو نوزادی تا زمان سالمندی، خود را متعلق به یک جنسیت دیگر تعریف کنند یا هویت جنسی آنها از حیث روانی، چیزی غیر از آن باشد که در بدو تولد به آنها منتسب شده است. این افراد را ترنسجندر، میدانند.
دو: آیا همه افراد ترنسجندر دوجنسه هستند؟ خیر. این تصور نادرست است. این افراد از نظر روانی، خود را متعلق به یک جنسیت خاص میدانند ولی از نظر فیزیکی به یک جنسیت دیگر تعلق دارند. از اینروست که در صورتیکه از این وضعیت ناراضی باشند بایستی روشهایی مثل رواندرمانی (برای تغییر در ذهن و فکر)، هورموندرمانی (برای تطبیق هورمونها) و در نهایت عمل «تطبیق» جنسیت را انجام دهند.
سه: البته بخشی از افراد ترنسجندر هستند که:
از آشفتگی یا ملال جنسیتی رنجی نمیبرند. آشفتگی جنسیتی بهمعنای «پریشانی و عدم رضایت فرد به دلیل عدم تطابق بین هویت جنسیتی و جنسیت انتسابی پس از تولد» است. (این اصطلاح از سال ۲۰۱۳ در علم روانپزشکی جایگزین کلمه سابق یعنی اختلال جنسیتی شده تا از احساس شرم توسط افراد تراجنسیتی جلوگیری کند) بنابراین لزوما هر فردی که ترنس باشد رو به اقدامات درمانی نمیآورد.
برخی افراد در طبقهبندیهای بینالمللی دارای جنسیت غیر دودویی، یا نان باینری یا کوییر هستند. به این معنا که خود را با دو یا چند جنسیت هویتیابی میکنند یا هیچ جنسیتی برای خود تعریف نمیکنند یا بین چند جنسیت در نوسان هستند یا هویت جنسیتی خود را برچسب نمیزنند. چنین افرادی موضوع مطلب ما نیستند چراکه از نظر احکام اسلامی، چنین هویتهایی به همجنسگرایی منتهی میشود که از نظر اسلامی و قوانین کشور ممنوع است.
چهار: ذکر این نکته هم ضروری است که پیش از این به افراد، ترنسکشوال نیز گفته میشد اما حالا گفته میشود که اصطلاح ترنسجندر اصطلاح بهتری است چراکه معمولا واژه ترنسکشوال به افرادی گفته میشود که دستکم پروسه تغییر جنسیت را آغاز کردهاند.
پنج: دو واژه دیگر را نیز باید توضیح داد که بیشتر در ادبیات احکامی و فقهی دیده میشود. واژه اول واژه خنثی است که در واقع به کسی گفته شده میشود که هم اندام جنسی زنانه و هم اندام مردانه دارد. این افراد نوع خاصی از ترنسجندرها و دارای تفاوت ژنتیکی (۴۷ کروموزومی) هستند. واژه دوم واژه مبدلپوش است که در واقع به زن یا مردی گفته میشود که لباس جنس دیگری را میپوشد.
فرد خنثی دارای احکامی با جزئیات در فقه است که در اینجا به آن نمیپردازیم ولی مبدلپوشی، اقدامی خلاف موازین اسلامی است. بعد از تعریف مفاهیم، باید بگوییم که در این مطلب، صرفا به ترنسجندرهایی میپردازیم که از وضعیت خود ناراضی هستند و میخواهند فرآیند تغییر جنسیت خود را آغاز کنند. این افراد باید چه کنند؟
یک تاریخچه
نخستین عمل تطبیق جنسیت در ایران، در سال ۱۳۰۹ گزارش شده است اما سرمنشا مسئله تغییر جنسیت در ایران پس از انقلاب را به فتوای امام خمینی در سال ۱۳۶۴ منسوب میکنند. این فتوا در پاسخ به فردی بهنام «فریدون» که بعد از تغییر جنسیت نام خود را «مریم خاتون مُلکآرا» (متولد ۱۳۲۹ و متوفی به سال ۱۳۹۱) گذاشت؛ صادر شده است. با این حال واقعیت آن است که امام خمینی در پایان جلد دوم کتاب فقهی تحریرالوسیله خود که چاپ سال ۱۳۴۷ هستند؛ مسائل نو را مورد بررسی قرار دادند و ازجمله آنها ۱۰ مسئله در مورد تغییر جنسیت بود. با وجود این و با در نظر گرفتن اینکه ایران در حال حاضر یکی از کشورهای پیشرو در زمینه تغییر جنسیت، دستکم در جهان اسلام است؛ نباید تصور کرد که این حکم فقهی مورد تایید همه است و بهطور مثال مرحوم آیتالله تبریزی، تغییر جنسیت را مساوی تغییر در آفرینش خداوند و حرام میدانستند.
روند تغییر جنسیت
بهطور کلی روند تغییر جنسیت به شش مرحله ارادی، روانی، پزشکی، قانونی، پزشکی و دوباره قانونی تقسیم میشود:
یک: در مرحله نخست باید خود شخص، راضی به این مسئله باشد. بنابراین کسی را نمیتوان مجبور به تغییر جنسیت کرد. از سوی دیگر این اقدام قبل از سن ۱۸ سالگی بدون اذن ولی ممکن نیست ولی پس از آن میتوان با مراجعه به دادگاه چنین مجوزی را دریافت کرد.
دو: مسئله بعدی، تشخیص روانی لزوم مسئله است. این اقدام باید در دو بخش انجام شود. بخش اول را روانشناسان دارای مجوز و صلاحیت صورت میدهند و لازم است تا حدود یک سال روی شخص کار کنند تا مشخص شود که آیا او واقعا از نظر روانی آماده چنین تغییری است و آیا این تغییر برای او لازم است یا خیر.
سه: بعد از آنکه روانشناس نظر مثبت خود را در این زمینه اعلام کرد باید روند پزشکی را آغاز کرد. این روند شامل «انجام آزمایشهای تشخیص سطح هورمون و کاریوتایپ برای اطمینان از اینکه فرد دچار اختلال هورمونی یا کروموزومی نیست» و نیز هورمون درمانی است.
چهار: در مرحله چهارم، بعد از انجام این روندها باید به دادگاه مراجعه کنید تا مجوز تغییر جنسیت را دریافت کنید. در ایران دادگاه خانواده، چنین مجوزی را صادر میکند.
پنج: نکته بعدی این است که روند تطبیق جنسیت یا بهعبارتی گذار جنسیت را آغاز کنید. البته خاطرتان باشد که باید عمل جنسیت را انجام دهید تا روند تغییر جنسیت شما به صورت قانونی ثبت شود. بهعبارت دیگر با صرف گرفتن مجوز دادگاه و بدون انجام عمل جراحی شما نمیتوانید به مرحله ششم بروید.
شش: در مرحله ششم و بعد از انجام تطبیق جنسیت، با مجوز دادگاه شما میتوانید نسبت به تغییر اوراق هویتی خود مانند شناسنامه اقدام کنید.
در جریان باشید که روند تغییر جنسیت از نظر پزشکی فعلی روندی تغییرناپذیر یا بسیار دشوار است بنابراین امکان اینکه بعدا بتوانید دوباره به هویت سابق خود برگردید وجود ندارد. در عین حال باید بدانید که از نظر قانونی مسایلی مثل همراهی خانواده پیششرط قانونی برای تغییر جنسیت نیست اما شاید از نظر روانشناسان و روانپزشکان این موضوع نیاز باشد. در ضمن، هیچ مقررهای مبنی بر اینکه بهطور مثال فردی اگر بخواهد از مرد به زن تبدیل شود؛ بایستی برای مدتی حجاب داشته باشد وجود ندارد ولی باز هم این موضوع از نظر روانی، یک موضوع الزامی است.
