روزنامه هفت صبح| اگر دماوند جهانی شود، دیگر نه کسی صدای گوسفندهای سرخوش از چرا در علفهای دماوند را میشنود و نه گردشگران آن را به کوهی از زباله تبدیل میکنند. هر چند وقت یکبار هم کسی سند دماوند را بهنام خودش نمیزند. اینطور برایتان بگوییم که دیگر آب در دل آتشفشانیاش تکان نمیخورد.
یعنی کسی نمیتواند چون باید به یک سازمان جهانی جواب بدهد که چهارچشمی حواسش به همه آثار تاریخی و طبیعی فهرستش هست. سازمان یونسکو روی میراث طبیعی و تاریخی کشورها زوم میکند و آنها را از خطر نابودی نجات میدهد. اینهمه از یونسکو تعریف کردیم که بگوییم با اینهمه مزایا هنوز قله دماوند در فهرست میراث جهانی یونسکو قرار نگرفته! چرا؟ ماجرایش طولانی است. در این مطلب هم داستان پرونده دماوند را بررسی کردهایم و هم اینکه اگر در لیست یونسکو قرار بگیرد روزگارش چقدر تغییر میکند.
بام ایران لنگ یک میلیارد تومان
قله دماوند سال 1387 در فهرست میراث ملی ثبت شد و چند سال بعد از ثبت ملی یعنی از سال ۹۰ پروژه ثبت جهانی شدن این قله کلید خورد. البته دماوند در این مسیر روزهای پرماجرایی را هم پشتسر گذاشت تا یونسکویی شدنش بیشتر از همیشه جدی شود. از چراگاه شدن برای دامها گرفته تا کوهنوردیها و چادر زدن و زباله ریختن و تخریب کردن تا معرفی شدن این قله بهعنوان یک سند اوقافی. دو سال پیش خبر عجیبی منتشر شد که سازمان اوقاف برای یک پلاک از ۱۱ پلاک ثبتی (از دامنه تا قله دماوند) سند وقفی گرفته.
این خبر واکنشهای زیادی در فضای مجازی بهدنبال داشت، اما این جنجال با تکذیب سازمان ثبت اسناد و املاک کشور به پایان رسید تا همه یک نفس راحت بکشند و دوستداران محیطزیست بیشتر از قبل موضوع جهانی شدن بلندترین قله ایران را از مسئولان پیگیری کنند. اما چرا دماوند جهانی نمیشود؟ اینطور که پیگیریها نشان میدهد جهانی شدن این قله فعلا لنگ تخصیص اعتبار است.
آرش عابدینی معاون میراث فرهنگی اداره کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی مازندران به ایرنا گفته پرونده ثبت جهانی دماوند کامل شده و از لحاظ اداری مشکل خاصی هم وجود ندارد، اما منابع اعتباری هنوز تامین نشده است. مبلغ مورد نیاز برای تامین اعتبار که شامل هزینه بازدید کارشناسان خارجی، تکمیل پرونده و استخدام مشاور برای آگاهسازی جامع محلی میشود در مجموع یک میلیارد تومان است.
تا این یک میلیارد تومان به این پرونده تعلق نگیرد، این قله هم جایی برای بررسی در لیست سازمان جهانی یونسکو پیدا نمیکند و دماوند برای اینکه به لیست 26 عددی میراث جهانی ایران اضافه شود، فعلا باید منتظر بماند. البته دماوند به تنهایی برای جهانی شدن انتظار نمیکشد؛ بهغیر از دماوند، نقش رستم، نقش رجب، طاقبستان، شهر تاریخی ماسوله، چشمانداز فرهنگی الموت، پارک ملی گلستان، منطقه حفاظت شده ارسباران، کوه سبلان، هگمتانه و مسجد کبود هم برای ثبت در میراث جهانی یونسکو پیشنهاد شدهاند و هر کدام از آنها هم مشکلاتی برای جهانی شدن دارند.
همه جهانیهای ایران
میراث جهانی یونسکو بهعنوان یک عهدنامه بینالمللی ۱۶ نوامبر ۱۹۷۲ تصویب شد. موضوع این عهدنامه حفظ و نگهداری از آثار تاریخی، طبیعی و فرهنگی بشر در همه قارههاست که اهمیت جهانی دارند و فارغ از نژاد و مذهب و ملیت به همه مردم دنیا تعلق دارند. از فوریه سال 1975 هم ایران به کنوانسیون میراث جهانی یونسکو پیوست و تا امروز 26 اثر فرهنگی و طبیعی در این فهرست ثبت شده است.
میدان نقش جهان اصفهان، تخت جمشید و چغازنبیل اولین مکانهای تاریخی ایران بودند که در سال 1979 در لیست میراث جهانی یونسکو ثبت شدند. بعد از این سه اثر تاریخی، 23 اثر دیگر که شامل تخت سلیمان، مجموعه ارگ بم، مجموعه پاسارگاد، گنبد سلطانیه، بیستون، مجموعه آثار رهبانی ارامنه ایران شامل چهار کلیسای تادئوس مقدس، سناستپانوس، زُر زُر و کلیسای چوپان، سازههای آبی شوشتر، بازار تبریز، آرامگاه شیخ صفیالدین اردبیلی، مجموعه باغهای ایرانی شامل ۹ باغ پاسارگاد، باغ ارم، چهلستون، باغ فین، عباسآباد
باغ شاهزاده، اکبریه، دولتآباد و پهلوانپور، مسجد جامع اصفهان، برج گنبد قابوس، مجموعه فرهنگی تاریخی کاخ گلستان، شهر سوخته، منظر فرهنگی روستای میمند، محوطه باستانی شوش، دشت لوت، رشته قنات از قدیمیترین و عجیبترین سیستمهای آبرسانی جهان و شاهکار معماری و مهندسی ایرانی، شهر تاریخی یزد، چشمانداز باستانشناسی ساسانی منطقه فارس، جنگلهای هیرکانی، راهآهن سراسری ایران و منطقه اورامانات کردستان میشود، بهعنوان میراث جهانی معرفی شدند.
وام و مراقبت و علامت ویژه همبستگی
مهمترین امتیاز پیوستن به کنوانسیون میراث جهانی یونسکو مراقبت ویژه از آثار باستانی و طبیعی است. مثلا همین جهانی بودن به داد میدان نقش جهان اصفهان رسید. در دهه هفتاد برجی بهنام جهاننما به ارتفاع ۵۰ متر (در ۱۴ طبقه) در فاصله ۷۰۰ متری میدان نقش جهان ساخته شد تا جهانی بودن این اثر به خطر بیفتد.
با اینکه شهرداری اصفهان و اعضای شورایشهر این شهر موافق ساخت این برج بودند، اما یونسکو بازرسانش را به اصفهان فرستاد و پس از بررسی این ساختمان به این نتیجه رسیدند که خط آسمانی و منظر تاریخی و فرهنگی میدان نقش جهان مخدوش شده. به همین دلیل یونسکو به دولت ایران اعلام کرد باید 4 طبقه از این برج خراب شود، در غیر این صورت میدان نقش جهان را از لیست میراث جهانی بیرون میآورد. دخالت یونسکو میدان نقش جهان را نجات داد.
اما بهغیر از محافظت از آثار طبیعی و تاریخی و معرفی اثر به مردم دنیا و گردشگران، یکی از مزایای مهم جهانی شدن بحث شیرین پول است. وقتی اثری در لیست میراث جهانی ثبت میشود، برای شناسايي، حفاظت و نگهداری و معرفي محوطههاي ميراث جهاني، سالانه اعتباري در اختيار كشورهاي عضو قرار ميگيرد. این صندوق هر سال 4 میلیون دلار برای وام اختصاص داده و کشورهای عضو میتوانند از این کمک مالی بدون بهره استفاده کنند. البته یونسکو هر سال کمکهای بلاعوض هم برای تعمیر و بازسازی مناطقی که خودش انتخاب میکند، در نظر میگیرد.
یکی دیگر از مزایای جهانی شدن كمكهاي فوري برای تعمیر آسیبدیدگیهای انساني يا طبيعي و قرار گرفتن در لیست اقدامات محافظتی است. یعنی هر سال متخصصان به نیروهای بومی آموزشهای فنی لازم را میدهند تا به حفظ بهتر آن اثر کمک کند. ارسال تجهیزات غیرقابل تهیه برای کشورهای متقاضی هم یکی دیگر از اقداماتی است که یونسکو برای کشورهای عضو انجام میدهد.
البته با جهانی شدن یک علامت ویژه هم به آن اثر تعلق میگیرد، علامت ویژهای بهنام نماد همبستگی. این علامت از يك مربع مياني تشكيل شده كه نماد شكل ساخت انسان و دايره پيرامون آن، نماد طبيعت است.
