روزنامه هفت صبح، فاطمه رجبی| تعرفه واردات خودروهای خارجی به ایران هیچوقت پایین نبوده است، مخصوصا نسبت به بقیه کالاهای مصرفی و غیرلوکس، به همین دلیل هم ذهن ما ایرانیها عادت دارد به اینکه قیمت خودروها را حتی با نرخ دلار هم نزدیک به دوبرابر کنیم تا قيمت آنچه بهدست مصرفکننده میرسد پيدا شود، اما دعوایی که ظرف این یکی دو روز بعد از ابلاغ تعرفه واردات خودروهای خارجی برای سال جاری راه افتاده، عوامل دیگری هم دارد.
یکی از این عوامل میتواند این باشد که بالاخره بعد از نزدیک به ۵ سال كه دوباره قرار است با هزار اما و اگر خودروی خارجی وارد شود، ممکن است خیلیها یادشان رفته باشد قبلا تعرفههای گمرکی این کالای خاص چقدر بوده و دوم بعضی سوءتفاهمهاست. مثلا میبینیم که خیلی از رسانهها و حتی کارشناسان نامآشنای اقتصادی مطالبی نوشتهاند با محوریت تعرفه ۱۷۱درصدی برای خودروهای وارداتی. در حالیکه با یک نگاه کلی به جدول منتشر شده میتوان فهمید که چنین اتفاقی رخ نداده است.
در واقع آنچه قرار است مشمول گمرک ۱۷۱درصدی شود، خودروهای با حجم موتور بیشتر از3000سیسی است. البته تعرفه این خودروها واقعا نسبت به گذشته بیشتر شده و از ۹۶درصد به ۱۷۱درصد رسیده؛ یعنی افزایش ۷۵درصدی داشته اما اینکه تعرفه ۱۷۱درصدی را به تمام خودروها تعمیم دهیم، اصلا دقیق نیست. خودروهای با حجم موتور بیشتر از3000سیسی واقعا خودروهای معمولی برای مصرف طبقه متوسط رو بهبالا هم نیست.
در حالیکه باز هم با نگاه به جدول میتوان فهمید که خودروهای با حجم موتور ۱۵۰۰ تا ۲۰۰۰ سیسی که بخش عمده خودروهای معمولی را تشکیل میدهند، افزایش ۲۰درصدی تعرفه داشتهاند و تعرفهشان از ۷۱درصد به ۹۱درصد رسیده است؛ یعنی چیزی در همان حدود قبل از برجام، چراکه در اواخر دهه هشتاد و اوایل دهه ۹۰ تعرفه واردات خودروهای ۱۵۰۰ تا ۲۰۰۰ سیسی بین ۹۵ تا ۱۰۰درصد بوده است. در همان سالها هم تعرفه واردات خودروهای بیشتر از ۳۰۰۰ سیسی بالاتر بوده اما شکاف بیشتر شده است.
شکافی که بهنظر میرسد دلیلش نگاهی است که در سالهای اخیر به خودروهای اصطلاحا لوکس بهوجود آمده و اساسا حضور آنها در خیابان هم چندان خوشایند نبوده، چه برسد به هموار کردن مسیر وارداتشان. بنابراین آنچه در واقع اتفاق افتاده افزایش بین ۱۵ تا ۴۰درصدی تعرفه واردات خودروهای معمولی و رو بهخوب بوده که البته بسیاری میگویند که همین افزایش هم منطقی نیست .
اما در جواب میشنوند که اوضاع ارزی کشور هم اصلا منطقی نیست. جالب اینکه در سالهای دور حتی تعرفه واردات خودروهای خارجی، تعرفههای سنگینتر از اینهم به خودش دیده است اما احتمالا چون در آن دورهها نرخ برابری قدرت خرید ریال و دلار شکاف کمتری داشته، دو یا سهبرابر شدن قیمت خودروی وارداتی مانند امروز کاری نمیکرده که خرید آن برای قشر متوسط به کلی غیرممکن شود.
اولین خودروهای مانده در گمرک
وقتی تاریخچه واردات خودرو به ایران را مرور میکنیم، میبینیم اولینبار حدود ۸۰ سال پیش روند واردات خودرو به ایران به کلی قطع شد، وقتی که قحطی ناشی از اشغال ایران از یکسو و محدودیت منابع برای واردات خودرو و وضعیت نابسامان گمرک از سوی دیگر باعث شد تا بازار خودروي ایران تا دهه ۳۰ تحتتاثیر قرار بگیرد و به کلی فریز شود.
بعد از آن در ابتدای دوره پهلوی دوم وقتی ساختار بوروکراسی ایران مدرن شده و گمرک دچار تغییرات عمدهای شده بود، بهتدریج واردات خودرو آزاد ميشود و شرکتهایی بهعنوان نماینده رسمی برندهای اروپایی و آمریکایی، در محدوده خیابانهای سعدی، دروازه دولت و اکباتان تهران دفاتری تاسیس کردند و واردات خودرو به ایران رنگوبویی تازه گرفت.
در این دوره، هم خودروهای کوچک و اقتصادی اروپایی به ایران میآمدند، هم محصولات بزرگ و لوکس آمریکایی. در این بین مرسدس بنز بهعنوان یکی از معدود برندهای لوکسساز اروپایی، از جایگاه ویژهای برخوردار بود و برندهای آمریکایی همانند شورولت، فورد و دوج محبوبیت بالایی داشتند. درباره اینکه تعرفه گمرکی واردات خودرو در آن زمان چقدر بوده، اطلاع دقیقی نداریم اما در خاطرات کسانی كه آن زمان مشغول واردات بودهاند میتوان دید که با تعرفهای کمتر از ۳۰درصد میشد خودرو وارد کرد.
بهتدریج و با اتخاذ سیاستهای حمایت از تولید و مونتاژ داخلی توسط دولت، برخی از این واردکنندگان به سمت تولید در داخل خاک ایران کشیده شدند و خیلی چیزها تغییر کرد. تا جاییکه معرفی پیکان در سال 1346 یک رخداد بسیار بزرگ در صنعت خودروی ایران بود. خودرویی بومیسازی شده برای خانوادههای ایرانی که از طرف دولت بهشدت حمایت میشد و همین حمایت باعث شد تا بهتدریج هزینه گمرکی و ترخیص خودروهای وارداتی بهشدت افزایش پیدا کند و حتی با ارتباطاتی که با دربار گرفته میشد، در دورهای تعرفه حتی تا ۲۶۰درصد هم رسید.
به این ترتیب مالیات و هزینههای گمرکی خودروها، خصوصا خودروهای اروپایی، افزایشی قابل توجه داشت. گزارشهایی وجود دارد که میگوید این افزایش سرسامآور، باعث شد تا خیلی از مردم عادی و واردکنندههایی که در اواخر دهه 40، یک یا چندین دستگاه خودرو در حال ترخیص داشتند، از این کار منصرف شوند و تعداد زیادی خودرو در انبارهای گمرک جمع شد. به این ترتیب وضعیت بازار هم آشفته شد و قیمت خودروهای موجود در بازار بهشدت بالا رفت.
بعدها اعلام شد کسانیکه پیش از اعلام تغییر تعرفه واردات، خودروهایشان به گمرک رسیده، میتوانند با احتساب تعرفههای قدیم خودرو را وارد کنند. علاوه بر این، قوانین نانوشتهای که آنها هم گویا از طریق دربار محقق میشد، در مورد محدودیت واردات برندهایی مثل رولز رویس و فراری وجود داشت که باعث شد، بیشتر نمونههای واردشده، توسط دربار و با مجوز درباری وارد کشور شود. قیمت بنزین و همچنین تعرفه گمرکی یکبار دیگر در میانه دهه 50 افزایش یافت.
مخصوصا برای برندهای اروپایی؛ که به بحرانی برای اين برندهای اروپایی بدل شد و همین امر، وضعیت بهتری برای تویوتا و داتسون در بازار ایران ایجاد کرد اما گزارشهای کمی که از تعرفه واردات در سالهای ابتدایی دهه ۵۰ وجود دارد، میگوید تعرفه واردات برای خودروهای اروپایی بین ۸۰ تا ۹۰درصد در نوسان بوده است. این سالها دقیقا همزمان میشود با پایان جشن ارزی ایران و مشکلاتی که در مورد موجودی ارزی بهوجود آمده بود، چراکه دخل و خرج دولت بههم نمیخورد.
به همین دلیل هم بحثهای مربوط به افزایش حداقل ۲۰درصدی تعرفه واردات در سالهای منتهی به انقلاب بسیار داغ بود.وقوع انقلاب در سال 1357، به یکباره معادلات را تغییر داد. تعطیلی و مصادره بسیاری از شرکتهای واردکننده خودرو در این دوره، باعث شد که بسیاری از خودروها در گمرک بمانند. وقوع جنگ در سال 1359 وضعیت را برای واردات خودرو بهطور کلی مختل کرد و به دلیل شرایط خاص کشور، واردات قطع شد. در این زمان بهجز ادامه یافتن واردات بسیار محدود شخصی، آنهم با مجوزهایی مانند دانشجویی، تقریبا هیچ خودرویی به ایران نیامد. برای همان خودروهای دانشجویی و موردی هم گمرک ۱۰۰درصدی لحاظ میشد.
پایان جنگ تحمیلی و بهبود وضعیت اقتصادی کشور سبب شد تا بهتدریج درهای کشور به روی واردات خودرو باز شود. اینجا بود که حتی با وجود تعرفههای بین ۹۰ تا ۱۱۰درصدی باز هم خودروهای خارجی به بازار میآمدند. البته قبل از این، بخشی از پناهندگان کویتی و عراقی كه به ایران آمدند، تعدادی از خودروهای لوکس و خاص خود را به همراه خود آوردند که در این بین شاهد ورود تعدادی خودروي آمریکایی بودیم. بازار خودروي کشورمان که تقریبا از سال 1358 منجمد شده بود، به یکباره شاهد واردات خودروهای مدرن و جذاب اروپایی و آسیایی بود.
ایرتویا، نوریانی، ستاره ایران، الماس و ملبا در کنار شرکت حدادزاده ازجمله واردکنندگانی بودند که دوران خوش واردات خودرو در ابتدای دهه هفتاد خورشیدی را رقم زدند. به یکباره سیلی از خودروهای برندهایی نظیر مرسدس بنز، بامو، اوپل، تویوتا، هوندا، میتسوبیشی، هیوندای و دوو به ایران آمدند که با استقبال گرم بازار مواجه شدند. با اینحال واردات خودروهای آمریکایی دیگر قطع شده بود.
این وضعیت کجدار و مریز ادامه داشت تا در سال 1374 که یکشبه واردات خودرو قطع شد. این بار هم دلیلش حمایت از تولید داخل و خودروسازان رو بهرشد ایرانی بود. برخی از واردکنندگان از این شرایط زیان زیادی دیدند و خودروهایشان را بهسختی و با شرایطی دشوار و پس از مدت نزدیک به دو سال از گمرک ترخیص کردند. از آن سالها تا بیش از یک دهه، خودروها بهطور انبوه به ایران وارد نشدند. در این بین واردات خودروهای سفارتی و واگذاری آنها به اشخاص، مجوزهای خاص ورزشکاری و مواردی از این دست، تنها راه وارد شدن خودروهای جدید به ایران بودند.
با روی کار آمدن دولت نهم، بالاخره طلسم واردات خودرو شکسته شد و به یکباره سیلی از خودروهای مدرن با قیمتی بسیار مناسب به ایران وارد شدند. در این دوره بود که کمکم تعرفه کمتر از ۱۰۰درصدی تقریبا جا افتاد و تا چند سال تعرفه واردات بین ۸۰ تا ۹۰درصد در نوسان بود. تا اینکه تحریمها از راه رسیدند و سالهای سخت واردات و تعرفههای بالا دوباره شروع شد تا وقتی که با امضای برجام و امید به فعالیت خودروسازان خارجی در ایران و گشایشهای ارزی دوباره تعرفه واردات را به زیر ۱۰۰درصد رساند. این روند اما با لغو یکطرفه توافق از طرف آمریکا تغییر کرد و در سال ۹۷ به کلی واردات ممنوع اعلام شد.
