مصطفی مسجدی آرانی / برجام، همچنان درجا میزند. در شرایطی که تصور میشد با اجرای توافق هستهای اتفاقات روشن و مشخصی در اقتصاد کشور رخ دهد، آن طور که در چند ماه گذشته دیدیم، بدعهدیهای طرف مقابل با استفاده از ظرفیتهای حقوقی که متن برجام دارد (مثل تفکیک بین انواع مختلف تحریمها) باعث شده که عملا ماجرا آن طور که حسن روحانی و دولتیها و نیز بازاریان و تجار میخواستند پیش نرود و وضع مردم عادی نیز تغییر محسوسی نکند. حالا و در شرایطی که بسیاری از تحلیلها، طرف مقابل توافق هستهای را به دلیل بیمسئولیتی در اجرای توافق، متهم میکند یک رسانه آمریکایی به قلم دو متخصص حوزه امنیت و اقتصاد، به عیبیابی از وضعیت فعلی اجرای توافق هستهای پرداخته است. خلاصهای از گزارش سایت پولیتیکو که به قلم الیزابت روزنبرگ مدیر برنامه انرژی، اقتصاد و امنیت در مرکز امنیت نیو آمریکن و ریچارد نفیو، پژوهشگر ارشد در مرکز کلمبیا سیپا برای سیاست جهانی انرژی نوشته شده را از دست ندهید:
توافق هستهای ایران در هر سه مرحله مذاکره، نتیجهگیری و اجرای آن با انتقاداتی روبهرو بوده است. این روزها پیچیدگی موضوع به ماجرای رفع تحریمها مربوط میشود. با این حال متهم کردن تحریمها برای شکست ثروت بادآوردهای که ایران تصور آن را میکرد اشتباه است و به نظر چشم انداز موفقیت توافق را در آینده هم تضعیف میکند.
البته که ایران دریافتیهایی به خاطر توافق هستهای داشته است. ثبات اقتصادی که از زمان ریاست جمهوری حسن روحانی آغاز شد این اجازه را داد که اصلاحات و نوسازیهایی در اقتصاد صورت گیرد. اما انتظارات از این توافق بالا بود و هنوز مانده تا برآورده شود. ایرانیان برای دسترسی به ۱۰۰ میلیارد دلار از اموالی که طبق توافق هستهای از حالت بلوک خارج شدهاند مشکل دارند اگرچه وزیر خارجه آمریکا میگوید که تمام مشکل ایران برای دسترسی به سه میلیارد دلار از این مبلغ است. علاوه بر این، بسیاری از شرکتهای خارجی و بانکها علاقهای به فعالیت در چنین حوزه پر از ریسکی ندارند.
نقطه کلیدی در همین ماجرا است. انتقادات ایرانیان از این ماجرا متوجه روحانی و دیپلماتهایی است که گفته شده در این فرآیند فریب خوردهاند. در آمریکا برخی از انتقادها این است که مشکلات ایران، نمایانگر این واقعیت است که اوباما همچنان بر تحریم تاکید دارد و این موضوع را به عنوان ابزاری علیه ایران استفاده میکند و از آن سو میگویند که تیم اوباما باید پروژه رفع تحریمها را توسعه دهد تا به اصلاحطلبان ایرانی کمک کند و مطمئن شود که توافق هستهای باقی خواهد ماند.
اما این واقعیت است که ایران همواره برای ارتباط با اقتصاد جهانی مشکل داشته است و این به خاطر ضعف سیستماتیک در اقتصاد و ساختار مقرراتی این کشور بوده است. هیچ حجمی از برداشتن تحریمها هم به این ماجرا کمک نمیکند. مشکلات ساختاری اقتصاد در ایران عمیق است. مشکلات مالی ابتدایی از جمله فساد اداری و عدم نقدینگی در بانکها هست. عدم توانایی بانکها برای پیروی کردن از استانداردهای مدرن در شفافیت مالی، مالیات و مشکلاتی در حوزه سرمایه هم در بسیاری از بازارهای در حال ظهوروجود دارد. اما ایران موردی خاص است چرا که صندوق بینالمللی پول گفته که مقادیر زیادی از وامهای بدون کارکرد، نقدینگی بانک مرکزی را از بین برده است. همچنین اتهاماتی که غرب به سیستم بانکی ایران برای حمایت از تروریسم وارد میکند باعث شده که فرآیند اتصال به بانکهای خارجی سختتر شود و از آن سو بوروکراسی سنگین و رژیم ضعیف مقرراتگذاری باعث شده که ایران در رتبه ۱۱۸ رده بندی سهولت کسبوکار بانک جهانی باشد. همه اینهاست که انگیزه سرمایهگذاری در ایران را پایین میآورد. ضمن اینکه قیمت پایین نفت به عنوان بزرگترین بخش اقتصاد ایران، این کشور را به مقصدی غیرجذاب
تبدیل کرده است.
مشکلات ایران در موارد متعددی بر عهده خودش است اما باقی ماندن تحریمهای ایران مخصوصا آنهایی که دسترسی بانکهای خارجی به نظام اقتصادی آمریکا- در صورتی که آنها با برخی از نقشآفرینان اقتصادی خاص در ایران تعامل داشته باشند- را تهدید میکند؛ ماجرا را بدتر کرده است. با این حال ما معتقدیم آمریکا باید برای امنیت ملی و امنیت اقتصادی خود با ایران کار کند تا بر چنین مشکلاتی هم فائق بیاید و بتواند برای خود کسب سود کند. علاوه بر اینکه نقش امنیتی و اقتصادی ایران قابل توجه است؛ ما باید این موضوع را در نظر داشته باشیم که طرحهایی مثل عدم امکان دسترسی ایران به دلار صرفا میتواند جذابیت جهانی اقتصاد ایالات متحده را کاهش دهد.
